Głównym celem konspiracyjnych struktur Państwa Podziemnego podległych Rządowi RP na uchodźstwie, zbudowanych w okupowanej Polsce w latach 1939-44, było kierowanie walką o odzyskanie niepodległości. Od 1944 r. powstałe podziemne wojsko posługiwało się nazwą Armia Krajowa. Wówczas liczyło ono ok. 360 tys. żołnierzy. Kiedy po II wojnie światowej Polska znalazła się w pełnej zależności od Związku Sowieckiego, a władzę przejęli komuniści, przeciwni temu działacze niepodległościowi zdecydowali o dalszym prowadzeniu walki z narzuconym ustrojem. W szeregach wojska znalazło się ponad 200 tys. osób. Kiedy w 1945 r. Armia Krajowa została rozwiązana i rozpoczęła się decentralizacja podziemia, powstały dwa nurty: poakowski (Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj i Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość) oraz narodowy (Narodowe Siły Zbrojne i Narodowe Zjednoczenie Wojskowe). Poza nimi działy organizacje lokalne. Żołnierze wyklęci w ok. 350 oddziałach leśnych zrzeszających w 1945 r. ok. 20 tys. partyzantów, prowadzili walkę zbrojną (zasadzki na grupy operacyjne Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Urzędu Bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej i NKWD, uwalnianie więźniów, egzekucje funkcjonariuszy UB, NKWD, działaczy PPR oraz kolaborantów). Poza tym zbierali informacje wywiadowcze, dokumentowali zbrodni popełnione przez Sowietów oraz prowadzili działania propagandowe. Na skutek działań represyjnych komunistów liczba walczących systematycznie malała. Ostatnie oddziały zbrojne rozbito w 1953 r., a ostatni partyzant Józef Franczak ps. Lalek poległ w 1963 r. w walce niedaleko Piask.
Przez potomnych nazywani żołnierzami wyklętymi, obecnie coraz częściej określani mianem żołnierzy polskiego podziemia niepodległościowego. Sami o sobie mówią natomiast: „chociaż można nas klasyfikować według różnych ugrupowań i różnie nazywać, w czasie wojny byliśmy przede wszystkim żołnierzami Wojska Polskiego i mieliśmy jeden cel - walczyć z okupantami: Niemcami i Sowietami”. Przez wiele lat komunistyczni historycy podsycali tezy o ich zbrodniczej działalności, a ich samych określali jako „zaplute karły reakcji”. Nie udało się jednak wymazać ze świadomości Polaków prawdy o ich oporze wobec władzy komunistycznej. Chociaż młodym pokoleniom trzeba na nowo przypominać cel działania żołnierzy wyklętych, świadomość społeczna i historyczna jest coraz większa. Temu celowi służą nie tylko publikacje powstałe na kanwie badań historyków IPN, ale również spotkania ze świadkami tamtych wydarzeń czy projekcje filmowe. Jednym ze sposobów ocalenia od zapomnienia bohaterów są uroczystości Narodowego Dnia Żołnierzy Wyklętych.
Za nich oraz o pokój, jedność i braterstwo na polskiej ziemi modlili się uczestnicy tegorocznych lubelskich obchodów. Rozpoczęła je Msza św. celebrowana w kościele pw. św. Michała Archanioła i poświęcenie obelisku upamiętniającego Żołnierzy Wyklętych na placu przy kościele. Pomnikowi nadano nazwę „Wołanie o pokój”, by - „ocalać od zapomnienia bohaterstwo Polaków i uczyć się jak budować pokój dzisiaj”. Jego wymowa przywołuje ścianę lasu - muru obronnego, krzewy kryjówki, a zarośla okopy. W sercu lasu rośnie drzewo - symbol życia. W cieniu drzewa ścielą się mogiły zamordowanych z brzozowymi krzyżami i tabliczkami z pseudonimami: Zapora, Lalek, Uskok, Orlik, Jastrząb, Żelazny, Inka i żołnierza nieznanego NN. Wierzba płacząca nad losem żołnierzy, niemy świadek życia i śmierci, wyrasta z mogił. Użyźniona krwią męczenników pnie się ku niebu, niosąc ból i skargę. Wszystko połączone jest murem z czerwionej cegły, który tworzy kształt granic Polski. Naprędce ktoś na nim napisał symbol Polski walczącej. Wskazani na pomniku jako reprezentanci wszystkich „Żołnierzy Wyklętych”, zostali przywołani w apelu poległych. Dla nich też oddano salwę honorową.
Uczestnicy lubelskich obchodów złożyli także kwiaty pod pomnikiem Pamięci Żołnierzy AK-WiN ze zgrupowania mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory” na Placu Zamkowym. Żołnierzom wyklętym poświęcono sesję popularnonaukową, projekcję filmu „Orlik”, promocję książki „Bo mnie tylko wolność interesuje”, wystawę przygotowaną przez IPN pt. „Zaplute karły reakcji”. Polskie podziemie niepodległościowe 1944-1956”, zaś ulicami Lublina przeszedł Marsz Pamięci. Poza tym, Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Lublinie i Klub Strzelecki Snajper zorganizowali I Ogólnopolskie Zawody Strzeleckie o Puchar Żołnierzy Wyklętych, zaś Gimnazjum nr 19 w Lublinie - Międzygimnazjalny Konkurs Historyczno-Literacki. Obchody w Lublinie zwieńczyła konferencja naukowa „Niezłomni Bohaterowie - Żołnierze Wyklęci”, zorganizowana w KUL przez Akademicki Klub Myśli Społeczno-Politycznej Vade Mecum.