Bitwa wciąż trwa

Chyba żadne z dawnych wydarzeń historycznych nie zapisało się w zbiorowej pamięci Polaków tak bardzo, jak Grunwald, żadne tak mocno nie tkwi w nas. I nic dziwnego: tak ważna, jak samo zwycięstwo w wielkiej bitwie, była pamięć o niej w latach wolności, ale szczególnie w czasach niewoli.
Sam zwycięski król ponoć nie nalegał na zbytnią celebrę zwycięstwa. Nie celebrował nawet pierwszej rocznicy, w każdym razie nie w Polsce. Po bitwie i zawarciu pokoju udał się na rodzinną Litwę. Do stolicy, Krakowa, ściągnął jesienią 1411 r. i dopiero wtedy zawiesił zdobyte chorągwie krzyżackie na Wawelu.
Jednak obchody rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem należą do najstarszych w Polsce. Już statuty abp. Mikołaja Trąby w 1420 r. przewidywały wśród innych świąt obowiązkowo obchodzonych w archidiecezji gnieźnieńskiej także Dzień Rozesłania Apostołów, obchodzony właśnie 15 lipca. Rocznica zwycięstwa stała się naszym pierwszym świętem narodowym.
Za czasów Jagiellonów obchodzono je szczególnie uroczyście. Odprawiano specjalne nabożeństwo, rozdawano jałmużnę. „W Krakowie, aż do chwili rozbiorów, dzień 15 lipca obchodzono co roku jako dzień triumfu i chwały. Z krakowskich parafii aż do kościoła św. Jadwigi na Stradomiu szły procesje. Na koniec odprawiano uroczyste nabożeństwo dziękczynne” - pisał po latach historyk Stanisław Łempicki.

„Niemcom pychę odjęto”

Reklama

Grunwald rozpalał wyobraźnię artystów. A za ich pośrednictwem trafiał na najlichsze przedmieścia i poddasza. Dawne zwycięstwo stało się chlubą całego narodu. Zdawało się należeć do wszystkich i do każdego. Lud śpiewał o nim pieśni, poeci tworzyli wiersze. Niewiele z XV- i XVI-wiecznych utworów zachowało się do dziś.
„Staroświecka pieśń o pruskiej porażce, która się stała za króla Jagiełły Władysława”, powstała najpewniej w 1510 r. i jest dowodem, jak żywa była jeszcze tradycja bitwy. „Obóz, działa, wszystko wzięto, / Tak Niemcom pychę odjęto, / A łańcuchy zgotowane / Na ichże szyje wkładane” - pisał nieznany autor.
Grunwald bywał ważny także ze względu na współczesne wydarzenia. Nieprzypadkowo Jan z Wiślicy wydał po łacinie poemat „Wojna pruska, czyli o wojnie pruskiej ksiąg trzy”, dedykowany Zygmuntowi Staremu i jego dziadowi Władysławowi Jagielle. Polska gotowała się do kolejnej batalii z Krzyżakami.
I choć w 1525 r. Zakon przestał istnieć, a dziesięciolecia i wieki nie sprzyjały świętowaniu (trwają wojny z Turcją, Szwecją i Rosją), tradycja Grunwaldu pozostała w narodzie. Do rozpamiętywania bitwy na dobre powrócono w czasach saskich. Zniszczona i osłabiona, pogrążona w chaosie Polska potrzebowała chwały dawnych zwycięzców. Trzeba się zmobilizować, by naprawić Rzeczpospolitą. Odwołać można się do Grunwaldu. Znów pisano o nim dużo i wspominano często dla pokrzepienia serc.
Grunwald był - jak pisał historyk kilkaset lat później - „najlepszym dowodem wartości, przepustką do historii, legitymacją obywatelskości”. Tym bardziej że tuż za miedzą rosła nowa potęga - Prusy, przejmujące dziedzictwo Krzyżaków. Wkrótce będą inicjatorem rozbiorów Polski.

Pomóż w rozwoju naszego portalu

Wspieram

„Zaśpiewawszy pieśń Bogurodzica”

W czasach zaborów Grunwald stawał się szczególnie ważny. Wskazując dawne męstwo, wzmacniał świadomość narodu i pokazywał jego prawo do życia w wolnym państwie. Jak wspominają historycy tego okresu, święto Grunwaldu obchodzono w różnych zakątkach podbitego kraju. Jawnie i w ukryciu. Było ważną manifestacją polskości, ale także braterstwa Polaków, Litwinów, Czechów i narodów Rusi spod Grunwaldu.
Do Grunwaldu znów odwoływali się poeci i pisarze. Wzięciem cieszyły się „Śpiewy historyczne” Juliana Ursyna Niemcewicza, a szczególnie pieśń „Władysław Jagiełło”. Juliusz Słowacki w dramacie o Zawiszy Czarnym wzywał współczesnych, by nie zapomnieli o zdarzeniach sprzed kilkuset lat. „Oto dziś zaśpiewawszy pieśń Bogurodzica, / Rzucili się pod Grunwald - szwadron za szwadronem. / Nie spuszczajmy ich z oczu... nie odwróćmy lica, / Oczyma ich oświećmy... pochłońmy ich łonem” - pisał wieszcz.
Ale najpopularniejszymi do dziś dziełami opiewającymi chwałę Grunwaldu są: obraz „Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki i „Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza. Kształtowały one wyobraźnię naszych przodków. I kształtują naszą. Książka Sienkiewicza przysłoniła wcześniejszą powieść innego wielkiego pisarza - Józefa Ignacego Kraszewskiego, i to pod takim samym tytułem, ale mniej entuzjastyczną wobec zwycięskiej bitwy.

Wiecznie obecna dla rodaków

Reklama

Znaczenie powieści Sienkiewicza jest ogromne. Stanowiła ona protest przeciwko prześladowaniu Polaków pod zaborem niemieckim, przeciwko polityce zmierzającej do zniszczenia polskości. Pod postaciami Krzyżaków kryli się Niemcy. Jak pisał historyk literatury, Sienkiewicz „spełnił misję uczynienia przeszłości polskiej wiecznie obecną dla rodaków. Polskę historyczną zmienił dla ogółu w rzeczywistość konkretną”.
Powieść ukazywała się najpierw w odcinkach w prasie. Przekazywano je sobie z rąk do rąk, dyskutowano o losach bohaterów. Literatura trafiła nieomal pod strzechy. Wszyscy, także ludzie prości, mogli poczuć się teraz potomkami rycerzy spod Grunwaldu.
Obraz Matejki odbył wędrówkę po wielu miastach w Europie. Wszędzie przyjmowany był z entuzjazmem, a tłumy, głównie Polaków, wypełniały sale wystawowe. Niektórzy oglądali go przez kilka godzin, studiując każdą jego cząstkę.
Zachwycony obrazem musiał być Sienkiewicz: w 1900 r. przed obrazem odczytał swoich „Krzyżaków”. Mieszkańcy Krakowa, Lwowa, czy Warszawy byli świadkami i uczestnikami prawdziwego renesansu zwycięstwa sprzed kilkuset lat i pamięci o nim.
Szczególnie uroczyste były (zupełnie „nieokrągłe” - minęły wszak właśnie 492 lata od bitwy) obchody w 1902 r. w Galicji. Jak pisała ówczesna prasa, w dużych i małych miastach zorganizowano uroczystości, w których brały udział prawdziwe tłumy. Wszędzie zaczynały się Mszą św. i okolicznościowym odczytem, gdzieniegdzie kończyły zabawą ludową.
Wyobraźnię rozpalała zbliżająca się pięćsetna rocznica zwycięstwa. W 1909 r. zgromadzeni na dziedzińcu Wawelu oficjele i zwykli obywatele przyrzekli bronić „interesów i sprawy narodowej przez pracę i wytrwałość całym sercem i wszystkimi siłami”. Rok później w Krakowie odsłonięto pomnik Grunwaldzki, zniszczony przez Niemców w 1939 r. (po latach postawiono go na nowo).

„Alternatywy 4”

Komuniści, przejmując władzę w Polsce, chcieli się uwiarygodnić. Tym ważniejsza była indoktrynacja, do której wykorzystywano Grunwald. I Dywizja Piechoty im. Kościuszki przysięgę składała 15 lipca 1943 r.: bój z Wehrmachtem miał być kontynuacją walki z Krzyżakami. Potem komuniści często wykorzystywali pamięć o Grunwaldzie.
Obchody 550. rocznicy bitwy w 1960 r. stały się istotną częścią obchodów Tysiąclecia Państwa, które ekipa Władysława Gomułki postanowiła przeciwstawić zainicjowanej przez kard. Stefana Wyszyńskiego akcji Wielkiej Nowenny przed Millennium Chrztu Polski.
W 1960 r. na polach grunwaldzkich odsłonięto pomnik, a tysiące młodych Polaków, głównie z komunistycznych przybudówek, złożyły uroczyste ślubowanie, w którym zobowiązywały się do „zespalania wszystkich sił naszego pokolenia pod ideowym przewodnictwem PZPR”.
Jednak z punktu widzenia oddziaływania na masowego odbiorcę ważniejsza była premiera filmu „Krzyżacy” w reżyserii Aleksandra Forda. Do kin trafił 1 września 1960 r., w rocznicę ataku III Rzeszy na Polskę. Grunwald miał być prekursorem walk armii Berlinga z hitlerowcami.
- Do symboliki związanej z Grunwaldem sięgano w czasach PRL jeszcze wielokrotnie - twierdzi historyk prof. Antoni Dudek z Uniwersytetu Jagiellońskiego - ale po podpisaniu układu granicznego z RFN w 1970 r. oraz przejęciu władzy przez Gierka nastąpiło wyraźne złagodzenie antyniemieckiej retoryki, za czym szło również mniejsze zainteresowanie propagandowym eksploatowaniem Grunwaldu.
Po sierpniu 1980 r. część twardogłowych towarzyszy próbowała Grunwald sprywatyzować, zakładając Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald”, głoszące, że „Grunwaldy były dwa: jeden w 1410, a drugi w 1945”. I w obu przypadkach chodziło o zjednoczenie...
- Dzieje ZP „Grunwald”, jego silnie antysemickie konotacje, a jednocześnie jego ośmieszanie i piętnowanie mocno zaszkodziły kultywowaniu pamięci o bitwie grunwaldzkiej - twierdzi prof. Dudek. Echo tych nastrojów można znaleźć w komedii „Alternatywy 4” Stanisława Barei.

Polska w Radzie Bezpieczeństwa?

Wydawnictwa, historyczne rekonstrukcje, spektakle i koncerty... Tegoroczne uroczystości nie będą miały sobie równych. Także dlatego, że Komitet Obchodów 600-lecia powstał już… przed siedmioma laty. Natomiast przed kilkoma miesiącami niemałe zdziwienie wzbudzili na warszawskiej Starówce jadący konno rycerze Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Poprzedzający ich herold donośnym głosem obwieszczał początek przygotowań do wielkiej bitwy. Przejazd zakończył się w Arkadach Kubickiego Zamku Królewskiego, gdzie rozpoczęła się inauguracja obchodów 600. rocznicy bitwy pod Grunwaldem. Podczas inauguracji historycy zastanawiali się m.in. nad rolą, jaką Polska odegrała w całej historii powszechnej.
- Musimy sięgnąć do przeszłości dalekiej, mitycznej, wspomnieć o znaczeniu Polski w wieku X, ale także wybiec daleko w przyszłość po 1410 r.: przypomnieć bitwę wiedeńską, walkę „o naszą i waszą wolność”, „Solidarność”, która obaliła żelazną kurtynę - mówi prof. Henryk Samsonowicz, znawca średniowiecza. Jednak, jego zdaniem, zwycięstwo grunwaldzkie zdaje się stanowić moment przełomowy.
- To pierwsze w dziejach tak spektakularne pokonanie zakonu krzyżackiego wprowadziło Polaków do grona najważniejszych, najbardziej wpływowych nacji kontynentu europejskiego - zauważa prof. Samsonowicz, który jest pewien, że gdyby wtedy istniała ONZ, to po Grunwaldzie Polska znalazłaby stałe miejsce w ówczesnej Radzie Bezpieczeństwa.

W tekście wykorzystano m.in. książki: M. Biskup i in., „Grunwald w świadomości Polaków”; S. Kuczyński, W. Ogrodziński, „Grunwald 1410”; S. Łempicki, „Słowo o Grunwaldzie”; pr. zb. „Grunwald 550 lat chwały” oraz materiały Muzeum Historii Polski.

Drodzy Bracia i Siostry! W Rzymie na Awentynie znajduje się opactwo benedyktyńskie św. Anzelma. Jako siedziba Instytutu Studiów Wyższych oraz opactwa prymasa benedyktynów skonfederowanych, stanowi ono miejsce, które łączy w sobie modlitwę, naukę i zarządzanie, czyli te trzy płaszczyzny aktywności, które cechują życie Świętego, któremu opactwo jest dedykowane: Anzelmowi z Aosty, którego 900. rocznica śmierci przypada w tym roku. Liczne inicjatywy, podjęte zwłaszcza przez diecezję Aosty z okazji tej rocznicy, ukazały zainteresowanie, które nadal budzi ten średniowieczny myśliciel. Jest on znany również jako Anzelm z Bec i Anzelm z Canterbury, ponieważ związany był w tymi miastami. Kim jest ta osobistość, z którą trzy miejsca, oddalone od siebie i znajdujące się w trzech różnych krajach - we Włoszech, we Francji i w Anglii - czują się szczególnie związane? To mnich o intensywnym życiu duchowym, znakomity wychowawca młodzieży, teolog o niezwykłych zdolnościach spekulatywnych, mądry zarządca i niezłomny obrońca „libertas Ecclesiae” - wolności Kościoła. Anzelm jest jedną z wybitnych osobowości średniowiecza, potrafił połączyć wszystkie te przymioty dzięki głębokiemu doświadczeniu mistycznemu, które zawsze kierowało jego myślą i działalnością. Św. Anzelm urodził się w 1033 r. (lub na początku 1034 r.) w Aoście jako pierworodny syn znamienitej rodziny. Jego ojciec był człowiekiem szorstkim, oddającym się rozkoszom życia i trwoniącym swój majątek; matka zaś to kobieta szlachetnych obyczajów i głębokiej pobożności (por. Eadmero, „Vita s. Anselmi”, PL 159, col. 49). To matka zajęła się wczesną humanistyczną i religijną formacją syna, którego następnie powierzyła benedyktynom z przeoratu w Aoście. Anzelm, który jako dziecko - jak opowiada jego biograf - wyobrażał sobie, że dobry Bóg zamieszkuje wysokie, ośnieżone szczyty Alp, miał pewnej nocy sen, że wysłano go do tego wspaniałego królestwa samego Boga, który długo i serdecznie z nim rozmawiał, po czym poczęstował go „śnieżnobiałym chlebem” (tamże, col. 51). Sen ten pozostawił w nim przekonanie, że został powołany do wypełnienia szczytnej misji. Gdy miał piętnaście lat, poprosił o przyjęcie do Zakonu Benedyktynów, ojciec jednak całą swoją władzą sprzeciwił się temu i nie ustąpił nawet wtedy, gdy ciężko chory syn, czując, że koniec jest bliski, błagał o zakonny habit jako ostatnią pociechę. Anzelm powrócił do zdrowia, a potem, po przedwczesnej śmierci matki, przeżywał czas moralnego zagubienia: zaniedbał naukę i porwany ziemską namiętnością, stał się głuchy na napomnienia Boga. Porzucił dom i zaczął włóczęgę po Francji w poszukiwaniu nowych przeżyć. Trzy lata później, gdy dotarł do Normandii, udał się do opactwa Benedyktynów w Bec, przyciągnięty sławą Lanfranka z Pawii, przeora klasztoru. Było to dla niego spotkanie opatrznościowe i decydujące o dalszym jego życiu. Anzelm z zapałem podjął studia pod kierunkiem Lanfranka i w krótkim czasie stał się nie tylko ulubionym uczniem, ale również powiernikiem mistrza. Zapłonęło w nim na nowo jego powołanie zakonne i - po starannym rozważeniu - w wieku 27 lat wstąpił do zakonu i przyjął święcenia kapłańskie. Asceza i studium otworzyły przed nim nowe horyzonty, pozwalając mu odkryć na nowo, i to w znacznie większym stopniu, tę zażyłość z Bogiem, jaką miał jeszcze jako dziecko. Gdy w 1063 r. Lanfrank został opatem w Caen, Anzelm, po trzech zaledwie latach życia monastycznego, mianowany został przeorem klasztoru w Bec i mistrzem klauzurowej szkoły, wykazując się zdolnościami wychowawczymi. Nie lubił metod autorytarnych, porównywał młodych ludzi do małych roślin, które rosną lepiej, kiedy nie są zamknięte w pomieszczeniach, i pozostawiał im „zdrową” swobodę. Był bardzo wymagający wobec samego siebie i wobec innych, gdy chodziło o przestrzeganie wymogów życia monastycznego, lecz zamiast narzucać dyscyplinę, stosował perswazję. Po śmierci opata Erluina, założyciela opactwa w Bec, w lutym 1079 r. Anzelm wybrany został jednogłośnie na jego następcę. Tymczasem wielu mnichów wezwano do Canterbury, by zanieść braciom zza kanału La Manche odnowę, jaka dokonywała się na kontynencie. To dzieło spotkało się z dobrym przyjęciem do tego stopnia, że Lanfrank z Pawii, opat Caen, został nowym arcybiskupem Canterbury i poprosił Anzelma o pozostanie z nim na jakiś czas, aby uczyć mnichów i pomóc mu w trudnej sytuacji, w jakiej znalazła się jego wspólnota kościelna po najeździe Normanów. Pobyt Anzelma okazał się bardzo owocny, zaskarbił on sobie sympatię i szacunek tak, iż po śmierci Lanfranka wybrano go na jego następcę na stolicy arcybiskupiej w Canterbury. Sakrę biskupią przyjął uroczyście w grudniu 1093 r. Anzelm przystąpił od razu energicznie do walki o wolność Kościoła, odważnie domagając się niezależności władzy duchowej od władzy doczesnej. Bronił Kościoła przed bezprawną ingerencją władz politycznych, przede wszystkim królów Wilhelma Rudego i Henryka I, zachętę i poparcie znajdując u papieża, któremu okazywał zawsze śmiałe i serdeczne oddanie. Wierność tę przypłacił w 1103 r. nawet goryczą wygnania ze swej stolicy w Canterbury. Dopiero w 1106 r., gdy król Henryk I wyrzekł się roszczeń udzielania kościelnej inwestytury oraz ściągania podatków kościelnych i konfiskaty mienia Kościoła, Anzelm mógł powrócić do Anglii, radośnie witany przez duchowieństwo i lud. Tak szczęśliwie zakończyła się walka, jaką stoczył orężem wytrwałości, dumy i dobroci. Ten Święty Arcybiskup, który budził wokół siebie podziw, gdziekolwiek się udał, ostatnie lata swego życia poświęcił przede wszystkim moralnej formacji duchowieństwa i intelektualnym badaniom zagadnień teologicznych. Zmarł 21 kwietnia 1109 r., słuchając słów Ewangelii czytanej tego dnia podczas Mszy św.: „Wyście wytrwali przy Mnie w moich przeciwnościach. Dlatego i Ja przekazuję wam królestwo, jak Mnie przekazał je mój Ojciec: abyście w królestwie moim jedli i pili przy moim stole” (Łk 22, 28-30). W ten sposób spełnił się sen o tej tajemniczej uczcie, który w dzieciństwie miał na samym początku swej drogi duchowej. Jezus, który zaprosił go, by siadł przy Jego stole, przyjął św. Anzelma po śmierci do wiecznego królestwa Ojca. „Błagam Cię, Boże, obym mógł Cię poznać, obym Cię kochał, bym mógł się Tobą radować. A jeżeli nie mogę w całej pełni w tym życiu, niech przynajmniej stale postępuję naprzód, aż nadejdzie to w pełni” („Proslogion”, rozdz. 14). Modlitwa ta pozwala zrozumieć mistyczną duszę tego wielkiego Świętego okresu średniowiecza, twórcy teologii scholastycznej, któremu tradycja chrześcijańska przyznała tytuł „Doctor Magnificus”, ponieważ żywił gorące pragnienie zgłębiania tajemnic Bożych, z pełną świadomością jednak, że droga poszukiwania Boga nigdy się nie kończy, przynajmniej na tej ziemi. Jasność i logiczny rygoryzm jego myśli zawsze miały na celu „wzniesienie duszy do kontemplacji Boga” (tamże, „Proemium”). Stwierdził on wyraźnie, że ten, kto chce uprawiać teologię, nie może liczyć jedynie na swą inteligencję, ale musi pielęgnować jednocześnie głębokie przeżywanie wiary. Działalność teologa, według św. Anzelma, rozwija się więc w trzech etapach: wiara - bezinteresowny dar od Boga, który należy przyjąć z pokorą; doświadczenie - które polega na wcieleniu słowa Bożego we własnym codziennym życiu; wreszcie prawdziwe poznanie - które nigdy nie jest owocem ascetycznego rozumowania, lecz kontemplatywną intuicją. Jak najbardziej aktualne pozostają także dziś w tej materii, dla zdrowych badań teologicznych i dla każdego, kto chciałby zgłębić prawdę wiary, jego słynne słowa: „Nie próbuję, Panie, przeniknąć Twojej głębi, gdyż w żadnym razie nie przyrównuję do niej mego intelektu; pragnę jednak, przynajmniej do pewnego stopnia, zrozumieć Twoją prawdę, w którą wierzy i którą kocha moje serce. Nie staram się bowiem zrozumieć, abym uwierzył, ale wierzę, bym zrozumiał” (tamże, 1). Drodzy Bracia i Siostry, miłość do prawdy i nieustanne pragnienie Boga, które naznaczyły całe życie św. Anzelma, niech będą dla każdego chrześcijanina bodźcem do niezmordowanego poszukiwania coraz głębszej jedności z Chrystusem - Drogą, Prawdą i Życiem. Oprócz tego gorliwość, pełen odwagi zapał, który wyróżniał jego pasterską działalność i który przysporzył mu czasem niezrozumienia, goryczy, a nawet wygnania, niech będzie zachętą dla pasterzy, osób konsekrowanych i wszystkich wiernych, by kochać Kościół Chrystusowy, modlić się, pracować i cierpieć dla niego, nie porzucając go nigdy ani nie zdradzając. Niechaj wyjedna nam tę łaskę Dziewica Matka Boża, do której św. Anzelm żywił czułe i synowskie nabożeństwo. „Maryjo, Ciebie serce moje chce miłować - pisze św. Anzelm - Ciebie język mój pragnie żarliwie sławić”.